ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΚΑΝΑΛΙΩΝ

γράφει ο Γιάννης Κουτσοκώστας koutsokostas giannis resize

Τα Κανάλια είναι μια παραρουστιανίτικη περιοχή από τα Δρέματα (δύο ρέματα) Πουγκακιώτικο και Παλαιοχωριάτικο μέχρι το Πουρί καταλαμβάνοντας εδαφικό χώρο 10 τ.χ. περίπου. Σύμφωνα με τα στοιχεία που αναζητήθηκαν από τη «Σύγχρονη Γεωγραφία της Ελλάδος» έκδοσης ΑΤΛΑΣ στη δεκαετία του ’60 υπήρχαν στα Κανάλια τέσσερις οικισμοί εμφανίζοντες την παρακάτω εικόνα:

Α/Α Οικισμός Πληθυσμός Υψόμετρο Έκταση
Καλλιεργήσιμη Δασική
1 Άνω Κανάλια 183 650 2,2 2,1
2 Κάτω Κανάλια 159 500
3 Ζιρέλια 38 560
4 Ντελή 51 580
ΣΥΝΟΛΟ 431  

Αν και μικρό το χωριό μας, τα Κανάλια, δεν παύει να έχει τη δική του ιστορία που για πολλούς είναι άγνωστη. Φυσικά κανένας ιστορικός ερευνητής δεν έχει καταγράψει σπουδαία ιστορικά γεγονότα διαδραματισθέντα στην περιοχή μας, ούτε πάλι κάποιος αξιοποίησε την παράδοση του τόπου μας ώστε να έχουμε  μια πραγματική εικόνα της ζωής των προγόνων μας κατά το παρελθόν. Σιωπηλοί όμως μάρτυρες αυτής της ιστορίας είναι τα τοπωνύμια, γεωγραφικά ονόματα των τόπων μας. Σε έκταση 10 τ.χ περίπου του χωριού μας βρίσκονται πάνω από 100 τοπωνύμια.

Πριν από αρκετά χρόνια έκανα μια νοερή περιήγηση στον εδαφικό χώρο του χωριού μας με συνοδοιπόρους τους:

αείμνηστο αγροφύλακα του χωριού μας Γεώργιο Δημ. Πιλάτο

Ελένη  Κ. Χριστοπούλου

Ελένη Π. Δερνίκα

τους οποίους ευχαριστώ θερμά και κατέγραψα τα τοπωνύμια όπως κατωτέρω παρατίθενται:

Εάν προσπαθήσουμε να αποκρυπτογραφήσουμε την ιστορία που κουβαλάνε αυτά τα τοπωνύμια τόσα χρόνια θα ξετυλιχτεί μπροστά μας σαν κουβάρι η ιστορία του τόπου μας.

Βεβαίως δεν είναι η ενδεδειγμένη ιστορική μεθοδολογική προσέγγιση των ιστορικών συμβάντων. Παρ’ όλα αυτά η ιστορία που καταγράφεται γι αυτόν τον τόπο δεν απέχει πολύ από την πραγματικότητα. Σ’ αυτό συνηγορεί και η διασωθείσα για τον τόπο μας παράδοση. Κρίνεται σκόπιμο τα τοπωνύμια να κατηγοριοποιηθούν  για πληρέστερη μελέτη και κατανόηση. Έτσι διακρίνουμε:

  1. Τοπωνύμια με ιστορική σημασία (Αφεντικά-Κανάλια, Ρουμιάτικα, Πίτζι, Ντελή, Κρυφό, Καραουλάκι, κ.α)
  2. Τοπωνύμια που έχουν σχέση με την ιδιομορφία του εδάφους. (Τσουγκρί, Τσούμαρ’ αλώνι (Τσουμάρι αλώνι), Λάκκος, Λακκοπούλα, Βαθυλάκκωμα, Βράχος, Τροχάλια, κ.α)
  3. Τοπωνύμια σχετικά με τη χλωρίδα του τόπου μας και ιδιαίτερα με τα είδη καλλιεργητικών φυτών. (Βαμβακιά, Βριζούλα, Κριθαράκια, Αμπέλια, Κουτσοπόλακκος, Κεδρόλακκος, Φτελιά, Μηλιά, Ρούδια, κ.α)
  4. Τοπωνύμια σχετικά με την πανίδα του τόπου μας. (Λυκάλωνα, Ζυγουρομάντρια, Γιδομάντρια, Παλιομάντρια, Παλιόστανη, Μελισσομάντρια, Στρογγούλα, Αλαταρές, Γιαλαδόσταυλος, κ.α
  5. Τοπωνύμια που έχουν σχέση με τον κτήτορα γης. (Τσιακουκέϊκα, Μπουρέϊκα, Γκλαβέϊκα, Σπανέϊκα κ.α)

Τα ιστορικά τοπωνύμια έχουν  σχέση με την ύπαρξη , την εγκατάσταση και επιβίωση των κατοίκων σ’ αυτό το χώρο κατά την περίοδο της σκληρής τουρκικής τυραννίας. Οι πρόγονοί μας αν και  αντιμετώπιζαν αντίξοες καιρικές και εδαφικές συνθήκες με πρωτόγονα μέσα δημιούργησαν οικισμούς και κατόρθωσαν να επιβιώσουν όλα αυτά τα δύσκολα χρόνια.

Οι πρώτες κατοικίες ήταν οι ταράτσες , οι πρώτοι στάβλοι των ζώων ήταν τα πρόχειρα ξύλινα μαντριά και οι πρώτες αποθήκες ζωοτροφών ήταν οι θημωνιές. Με τις σκεπαρνιές μετέτρεψαν το χέρσο και άγονο χώρο σε παραγωγικό.

Ανασκοπώντας σήμερα το γεωργικό χώρο εκείνης της εποχής που ήταν κατά το μεγαλύτερο μέρος πρανές, πλαγιαστό συναντάμε τα πολλά πεζούλια που συγκρατούσαν το χώμα και τους αρμακάδες , μεγάλους σωρούς από πέτρες. Όλες οι εργασίες γίνονταν με τα χέρια και με εργαλεία που επινοούνταν  και επισκευάζονταν από τους ίδιους, όπως ο λοστός (ξύλινος) τα καρότσια, οι καζάκες, οι κουρήτες κ.α

Ο αγώνας αυτός των ραγιάδων ενισχυόταν από δυο μεγάλα ιδανικά που έκρυβαν βαθιά μέσα στο νού τους και την ψυχή τους, την πίστη στον Τριαδικό Θεό και την αγάπη προς την Πατρίδα. Η μεγάλη όμως αυτή δοκιμασία ων προγόνων μας δεν έμεινε χωρίς αντίκρισμα. Η χάρη του Θεού μας τους αποζημίωσε με μια πατρίδα ελεύθερη, μια ελεύθερη Ελλάδα. Εκτός από τα ιστορικά τοπωνύμια, όλα τα άλλα δείχνουν  τις γεωργοκτηνοτροφικές ασχολίες των κατοίκων και το δύσκολο και συνεχή  αγώνα να επιβιώσουν σ’ αυτό τον τόπο που σήμερα έχει αγκαταληφθεί και ερημώσει. Εάν επιχειρήσει κάποιος σήμερα να κάνει μια πορεία αναζήτησης των τοποθεσιών αυτών θα συναντήσει στο πέρασμά του πολλά εμπόδια, βάτους, αγκάθια, έλλειψη μονοπατιών, εξαφάνιση τοποθεσιών λόγω κατολισθήσεων και γεωλογικών μεταβολών. Το μεγαλύτερο όμως εμπόδιο που στέκεται μπροστά μας σε τέτοια πορεία είναι η λανθάνουσα μνήμη μας. Αυτή τη μνήμη προσπαθούμε να ξυπνήσουμε και να τη διατηρήσουμε ζωντανή. Ζωντανή μνήμη του χωριού μας σημαίνει ζωντανό χωριό.


 

ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΟΥ ΡΟΥΣΤΙΑΝΙΤΗ

Στα κατωτέρω τοπωνύμια συμπεριλαμβάνονται και μερικά που ανήκουν σε όμορες κοινότητες και καταγράφονται με απώτερο σκοπό να γνωρίσουμε καλύτερα το χωριό μας.


  • Κάτω Κανάλια
  • Κούμαρος
  • Πουρί
  • Ζατζοβαγγέλη
  • Γκλαβέϊκο
  • Νησί
  • Άγιος Βασίλειος
  • Παλιολευκάδα
  • Πανόδωρου
  • Φτελιά
  • Αχλαδιά
  • Μηλιά
  • Τσαπουρνιά
  • Κτήμα Σ. Τσιόκα
  • Κουκιορήγα
  • Καναλιόρεμα
  • Κυριακούλα
  • Βαθυλάκκωμα
  • Νεκροταφείο
  • Ασπρολίθι
  • Κριθαράκια
  • Κεφαλάρης (Άνω και Κάτω Καναλίων)
  • Αρακτσή
  • Άμπλας Αρακτσή
  • Τσουμάρι Αλώνι (Τσούμαρ’  αλών’)
  • Πέτακας (Βράχος)
  • Κρανιά
  • Τραμπάλα
  • Άνω Κανάλια
  • Τσουγκρί
  • Τσιμάρα
  • Μπαλάσκα
  • Πέτρα του Καραμήτρου
  • Τόπος του Γιαννέλου
  • Τόπος του Κλού (χωλού)
  • Ρόγκι(εκχερσωμένη περιοχή για καλλιέργεια σιτηρών)
  • Αμπέλια
  • Καστανιά
  • Βράχος
  • Γαλανέϊκα
  • Λάκκα της Τάκαινας
  • Πηγαδούλια
  • Θέση Διακουμή
  • Διάρα
  • Ρουμιάτικα
  • Δρέματα (Δύο ρέματα)
  • Μπλαύλακο (Μύλου αυλάκι)
  • Κουκιανέϊκα
  • Τσιακουκέϊκα
  • Καλεσάκι

ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΠΛΕΥΡΑ

  •  Ζυγουρομάντρια
  • Λυκάλωνα
  • Βαμβακιά
  • Πιλάτια ή Μπιλατέϊκα
  • Τροχάλια
  • Σκαμνούλια
  • Κοτζιά ράχη
  • Παλιόστανη
  • Αγία Ιερουσαλήμ (Αγία Ρουσαλή)
  • Ρομπόλο
  • Ζιρέλια
  • Κουτσοπόλακκος
  • Άβαρος
  • Κεδρόλακκος
  • Τσιρλάκια
  • Αετοφωλιά (Βράχος)
  • Τύπωμα Παναγίας
  • Λακκοπούλα
  • Παλιομάντρια (Γιδομάντρια)
  • Ραφτέϊκα
  • Ντελή
  • Θημωνιά
  • Λογκά του Στουμήτσου
  • Λογκά του Μπουρομητράκη
  • Πιτσουράκια
  • Μοναστήρι (Παναγία της Ρούστιανης) Γιαλός
  • Μελισσομάντρια
  • Κέδρος
  • Καραουλάκι
  • Βριζούλα
  • Κάναλος
  • Βαρκό
  • Κοντορούπακο
  • Πουλιάνα (ευρύτερη δασική περιοχή)
  • Ψηλή ράχη
  • Αλατερές
  • Στρογγούλα
  • Λάκκος
  • Μικρή Σύρτα
  • Μεγάλη Σύρτα
  • Κρυαβρύση
  • Γιαλαδόσταλος
  • Πίτζι
  • Σπαρτάκια
  • Σταυροδρόμι
  • Αγροκαστανιά
  • Λάκκα του Στάμου
  • Παλιός έλατος
  • Κρυφό
  • Κούκος
  • Γαϊδούρα
  • Νεοχώρι
  • Θέση Γιαννάκα
  • Τραχάνι ή Τραχόνι (ορεινός και δύσβατος τόπος, δύσβατο μονοπάτι)
  • Γκούζια
  • Τσούμα

 

ΠΗΓΕΣ – ΒΡΥΣΕΣ

Ένας σημαντικός παράγοντας δημιουργίας οικισμού ήταν η ύπαρξη νερού. Σ’ όλους τους οικισμούς των Καναλίων υπήρχαν πολλές πηγές με άφθονο νερό το οποίο χρησιμοποιούσαν για ύδρευση και άρδευση. Στις περισσότερες πηγές έκαναν και υδατοδεξαμενές (γούρνες) για την άρδευση των χωραφιών.

Οι σπουδαιότερες βρύσες ήσαν:

  1. Μονόχου
  2. Αντωνέϊκη
  3. Τσιακουκέϊκη
  4. Σιολέϊκη
  5. Κουκιανέϊκη
  6. Κορκοβελόβρυση
  7. Καναλιόβρυση
  8. Μαγγανόβρυση
  9. Κουκιορήγα
  10. Κακούδη
  11. Παφλαίϊκη (Στριφτέϊκη)

kanaliobrysh

koykioriga

 

ΥΔΡΑΥΛΑΚΕΣ

Οι Καναλιώτες χρησιμοποίησαν για άρδευση των χωραφιών τους όχι μόνο το νερό των πηγών με τις υδατοδεξαμενές αλλά και το νερό των ρεμάτων και των χαντακιών κάνοντας μεγάλους σε μήκος υδραύλακες. Τέτοιοι υδραύλακες υπήρχαν στα Άνω και Κάτω Κανάλια, στα Ζιρέλια, στο Μοναστήρι, στη Λακκοπούλα, στη Ντελή. Εκτός απ’ αυτά υπήρχαν και άλλα μικρότερα αυλάκια, τα περισσότερα ιδιωτικά για να εξυπηρετήσουν αρδευτικούς σκοπούς των κατοίκων. Έτσι οι Καναλιώτες με τη φυσική λίπανση των χωραφιών και την άρδευση πέτυχαν να έχουν αυξημένη γεωργική παραγωγή.


 

ΠΟΤΑΜΟΙ-ΡΕΜΑΤΑ-ΧΑΝΤΑΚΙΑ

 Τα Κανάλια διασχίζει ο Ρουστιανίτης ποταμός. Σ’ αυτόν καταλήγουν τα ρέματα:

  1. Παλαιοχωριάτικο
  2. Πουγκακιώτικο
  3. Καβουρόρεμα
  4. Καναλιόρεμα

Επίσης στον Ρουστιανίτη ποταμό καταλήγουν τα χαντάκια:

  1. Χατζοβαγγέλη
  2. Κακούδη
  3. Κουκιορήγα
  4. Μπουρέϊκο
  5. Χαλκού
  6. Λαγού

Ακόμη με το Καβουρόρεμα ενώνονται τα χαντάκια:

üΚοντορουπακιώτικο

üΒριζούλας

üΠιτσιώτικο

üΚρυαβρύσης


 

ΝΕΡΟΜΥΛΟΙ-ΝΕΡΟΤΡΙΒΕΣ

Από τότε που δημιουργήθηκαν οι παραρουστιανίτικοι οικισμοί οι κάτοικοί των φρόντισαν να εκμεταλλευθούν τη δυναμική ενέργεια των νερών  του Ρουστιανίτη και του Καβουρορέματος και να τη μετατρέψουν σε κινητική κάνοντας νερόμυλους για ν’ αλέθουν τα γεννήματα και νεροτριβές.

Οι νεροτριβές ήσαν εργαστήρια επεξεργασίας μάλλινων υφαντών στο στάδιο της κατασκευής ή στο ετήσιο πλύσιμό τους. Σε πολλούς δε είναι γνωστές με το όνομα μαντάνια ή ντριστέλες. Αυτές στο χωριό μας σταμάτησαν να λειτουργούν  τη δεκαετία του 1940, ενώ ο τελευταίος νερόμυλος σταμάτησε τη λειτουργία του στη δεκαετία του 1970.

nerotrivi

Οι νερόμυλοι έμειναν γνωστοί σ’ εμάς από το όνομα του χρήστη.

Στον Ρουστιανίτη ποταμό ήσαν οι:

üΣιολέϊκος

üΚουτσοκωστέϊκος

üΚουκιανέϊκος

üΓκλαβέϊκος

üΝτινέϊκος

Στο Καβουρόρεμα ήσαν οι:

üΡαφταίϊκος

üΠιτσιώτικος

üΤσιακουκέϊκος ή Κωνσταντινέϊκος

Προσπάθησα να σεργιανίσω νοερά στον Καναλιώτικο χώρο καταγράφοντας όσα τα μάτια μου είδαν και τα αυτιά μου άκουσαν . όμως υπάρχουν ακόμη πολλές παραλείψεις. Ελπίζω ότι τα κενά θα συμπληρωθούν απ’ αυτούς που τα γνωρίζουν.

Login