Το ξύλινο άροτρο

γράφει ο Γιάννης Κουτσοκώστας  koutsokostas giannis resize

Ένα σημαντικό γεωργικό εργαλείο που είχε άμεση σχέση με τη ζωή μας  και χρησιμοποιήθηκε και στο χωριό μας μέχρι τη δεκαετία του 1970 ήταν το ξύλινο άροτρο ή ξυλάλετρο και επειδή ήταν προσαρμοσμένο στη δύναμη των βοδιών  έμεινε γνωστό και ως βοϊδάλετρο. Πόσοι πάνω σ’ αυτό δεν έχυσαν ιδρώτα και πόσοι δεν ξεπάγιασαν παλεύοντας να καλλιεργήσουν τη γη προκειμένου ν’ απολαύσουν τα πολύτιμα προϊόντα της;

 

Στο χωριό μας έχει εγκαταλειφθεί  η καλλιέργεια τόσο των άνυδρων όσο και ποτιστικών χωραφιών . Για τα ελάχιστα κτήματα που καλλιεργούν χρησιμοποιούν μηχανοκίνητους γεωργικούς ελκυστήρες (τρακτέρ-φρέζες). Το ξυλάλετρο πλέον αποτελεί παρελθόν. Έφυγε από την αγροτική ζωή και κινδυνεύει να διαγραφεί και από τη μνήμη μας. Η διαπίστωση αυτή αποτελεί πλήγμα για τον λαϊκό πολιτισμό μας. Δυστυχώς ο πανδαμάτορας χρόνος συνεπικουρούμενος με το αδηφάγο σκουλήκι,  το σαράκι, δεν άφησε έστω και ένα κατάλοιπο ξύλινου αρότρου για να χρησιμοποιηθεί ως μουσειακό έκθεμα στο Λαογραφικό Μουσείο του χωριού μας.

Αναπολώντας στο παρελθόν θα προσπαθήσω εν ολίγοις να αναφερθώ στην ιστορία του ξύλινου αρότρου και να κάνω μια περιγραφή με απώτερο σκοπό να διατηρηθεί στη μνήμη μας ως λαϊκό στοιχείο του πολιτισμού. Το κυριότερο γεωργικό εργαλείο που χρησιμοποίησε ο άνθρωπος από την εποχή του Ησιόδου (12ος π.Χ αιώνας) ήταν το ξύλινο άροτρο.

Ο Ησίοδος, στο βιβλίο του “ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ”, αναφέρει ότι ήταν ξύλινο. Γι’ αυτό τα ξύλινα άροτρα λέγονταν “Ησιόδεια”. Εκτός από τους Έλληνες, το άροτρο  το γνώριζαν οι Κινέζοι και οι Αιγύπτιοι. Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, το εργαλείο αυτό κατασκευάστηκε από τον Τριπτόλεμο, που καταγόταν από την Ελευσίνα, με την καθοδήγηση της θεάς Δήμητρας.

Η ανάπτυξη του αρότρου μπορεί να χρονολογηθεί από τη λίθινη εποχή. Τότε ήταν ένα απλό εργαλείο, κάτι παραπάνω από ένα διχαλωτό βραχίονα που κατέληγε σε ένα αιχμηρό άκρο, το υνί. Υπάρχουν αποδείξεις ότι τα πρώτα άροτρα χρησιμοποιήθηκαν στην Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία περίπου το 4000 π.Χ. Οι εικόνες δείχνουν ζευγάρια βοδιών να έλκουν το άροτρο, είναι πιθανόν αρχικά να σερνόταν από τον άνθρωπο.

 Στο χωριό μας κατ’ εξοχή γεωργοκτηνοτροφικό χωριό είχε την πρώτη θέση στα γεωργικά εργαλεία. Όλες σχεδόν οι οικογένειες , εκτός ελαχίστων, φρόντιζαν να συντηρούν ένα ζευγάρι βοδιών ή ένα βόδι και να κατασκευάζουν το ξύλινο αλέτρι. Όσες εξέτρεφαν από ένα βόδι , ανά δυο προσπαθούσαν να συνεταιριστούν , να κάνουν κολιγιά. Άλλοι πάλι που είχαν ένα βόδι, έκαναν ζευγάρι με το υποζύγιό τους τον γάιδαρο βάζοντας στο ζυγό.

Κάθε γεωργός φρόντιζε να βρει τα κατάλληλα ξύλινα κομμάτια από κορμούς δένδρων και κατασκεύαζε μόνος του το ξύλινο άροτρο καθ’ όσον η κατασκευή του  δεν απαιτούσε ιδιαίτερα επιτηδευμένη ικανότητα. Σπάνια έβρισκες ειδικούς αλετράδες.

Μεταπολεμικά η χώρα μας έλαβε βοήθεια και σε γεωργικά εργαλεία. Δώσανε και στους Καναλιώτες σιδερένια άροτρα. Όμως η προσαρμογή τους στο ζυγό παρουσίασε δυσκολία και οι Καναλιώτες το εγκατέλειψαν χρησιμοποιώντας το παραδοσιακό ξύλινο άροτρο και ιδιαίτερα το αλέτρι για τα βόδια, το βοϊδάλετρο.

Τα μέρη του ξύλινου αρότρου:

Το ξύλινο άροτρο αποτελείταν από τα εξής μέρη:

  1. Το κοντούρι ή αλετροπόδι που ήταν κατασκευασμένο από σκληρό ξύλο βελανιδιάς, στήριζε το αλέτρι στη γη και κατέληγε σε αιχμηρή μύτη
  2. Τη χειρολαβή που ήταν συνήθως ένα ξύλινο κατακόρυφο ή πλαγιαστό εξάρτημα με οριζόντια λαβή στην κορυφή και προσαρμοζόταν στο κοντούρι. Αυτή την κρατούσε ο γεωργός για να κατευθύνει το αλέτρι και να ρυθμίζει το όργωμα (βάθος-πλάτος-στροφή) . Όλοι σχεδόν που έκαναν ξύλινα άροτρα φρόντιζαν να βρουν κορμούς δέντρων βελανιδιάς έτσι ώστε μετά την επεξεργασία το αλετροπόδι και η χειρολαβή να είναι ενιαία.
  3. Το σταβάρι του οποίου το ένα άκρο ήταν ελαφρώς κεκαμμένο και προσαρμοζόταν στο αλετροπόδι και το άλλο άκρο συνδεόταν με το ζυγό.
  4. Τη σπάθη που ήταν μια κάθετη δοκός, περνούσε  μέσα από εγκοπή του σταβαριού και συνδεόταν κάθετα πάλι σε εγκοπή με το αλετροπόδι. Η σπάθη έπαιζε σημαντικό ρόλο στο επιφανειακό ή βαθύ όργωμα του χωραφιού ρυθμίζοντας το άνοιγμα ανάμεσα στο αλετροπόδι και στο σταβάρι.
  5. Δύο ξύλινες σφήνες που τις έβαζαν δεξιά και αριστερά της σπάθης, στην εγκοπή του σταβαριού που περνούσε η σπάθη
  6. Τα φτερά που ήταν ενιαίο ξύλινο όργανο , είχαν σχήμα νοειδές Υ , προσαρμόζονταν στη βάση της σπάθης με προέκταση προς το υνί και άνοιγαν κατά το όργωμα το χώμα δεξιά και αριστερά.
  7. Το υνί το οποίο ήταν τριγωνικό αιχμηρό σιδερένιο όργανο και προσαρμοζόταν στο αιχμηρό μπροστινό μέρος του αλετροποδιού και των φτερών. Αυτό βυθιζόταν στο χώμα και έκοβε τη γη αυλακωτά

Παρεπόμενα εργαλεία για το όργωμα

Το ξύλινο άροτρο δεν ήταν αρκετό για το όργωμα, χρειάζονταν και παρεπόμενα εργαλεία. Αυτά ήσαν:

  1. Ο Ζυγός. Ήταν μια οριζόντια δοκός από γερό ξύλο όπου στη μέση είχε μια εγκάρσια εγκοπή για να προσαρμόζονται τα λουριά που συνέδεαν το σταβάρι του αρότρου με το ζυγό. Ο ζυγός στα δυο άκρα έφερε από δυο τρύπες σε ίση απόσταση η μια από την άλλη και σ’ αυτές έμπαιναν ζεύγλες οι οποίες στο κάτω μέρος ενώνονταν με λυτάρι, λεπτό σχοινί. Έτσι όταν έβαζαν τα βόδια στο ζυγό, ο λαιμός τους βρισκόταν ανάμεσα στις ζεύγλες, το κυρτό μέρος του ζυγού και στο λυτάρι.
  2. Τα λουριά ήταν δυο ενωμένοι σιδερένιοι κρίκοι, ο ένας κυκλικός και προσαρμοζόταν στο σταβάρι του αρότρου και ο άλλος στενόμακρος που έμπαινε στην εγκάρσια εγκοπή του ζυγού κα συνέδεαν το σταβάρι με το ζυγό
  3. Δυο ξύλινα κλειδιά που στερέωναν τα λουριά στο ζυγό και στο σταβάρι
  4. Η λαιμαργιά. Μερικοί έβαζαν στο ζυγό και τα γαϊδούρια. Τα υπομονετικά και άκακα  αυτά ζώα δεν κουβαλούσαν μόνο αδιαμαρτύρητα τα φορτία, αλλά μπήκαν και στο ζυγό. Η ανάγκη έκανε και τα γαϊδούρια να υπακούουν. Για να προσαρμοστεί ο λαιμός του γαϊδουριού στο ζυγό, καθ’ όσον ανατομικά διέφερε από το λαιμό της αγελάδας, έβαζαν στο λαιμό του μια λαιμαργιά για να μη πληγωθεί από τις ζεύγλες. Η λαιμαργιά ήταν μια υφασμάτινη θήκη με σανό που την περνούσαν στο λαιμό του γαϊδουριού.
  5. Η Βουκέντρα. Ήταν μια μακριά ράβδος που κατέληγε η λεπτή άκρη σε σιδερένια αιχμηρή μύτη για να κεντρίζουν τα βόδια κατά το όργωμα και άλλη άκρη σε σφηνοειδές σχήμα για ν’ απομακρύνουν το χώμα που προσκολλιόνταν στο αλέτρι.  Η βουκέντρα δεν χρησιμοποιήθηκε μόνο ως γεωργικό εργαλείο αλλά και ως μονάδα μέτρησης του χρόνου. Ιδιαίτερα το χρόνο μετά την ανατολή ή πριν τη δύση του ήλιου τον προσδιόριζαν με το μήκος της βουκέντρας. Τούτο επιβεβαιώνεται από τις φράσεις που ακόμη και σήμερα λέγονται: « Μία ή δύο βουκέντρες μετά την ανατολή» ή « μία βουκέντρα πριν τη δύση του ηλίου» .  Όταν ο ζευγολάτης ήταν έτοιμος να ξεκινήσει για το όργωμα έκανε πρώτα το σταυρό του, κομπόθιαζε τις άκρες των τριχιών με τις οποίες ήταν δεμένα τα βόδια, τις περνούσε στο πίσω μέρος του λαιμού του, έπιανε τη χειρολαβή πότε με το αριστερό και πότε με το δεξί χέρι ανάλογα με τη φορά της αυλακιάς ενώ με το άλλο χέρι κρατούσε τη βουκέντρα και τις τριχιές για να κατευθύνει τα ζώα και έδινε το σύνθημα έναρξης του οργώματος με τη χαρακτηριστική άναρθρη κραυγή. Όοου!! Ή με τη φιλική προσφώνηση: «Άντε Τρυγώνω μ’, άντε Κοκκίνω μ’»

 

άροτροόργωμα Βάχλια

Αιγυπτιακό άροτρο περί το 1250 π.χαιγυπτιακό άροτρο περίπου 1250 π.χ7960279 orig

newego LARGE t 1101 53828107

προιστορικό άροτρο

Login